Zoon van Hendrik. Met een X.

Een vadersnaam

Vroeger had je geen vaste achternaam. Je heette naar je vader. Jan, de zoon van Hendrik, was Jan Hendriks of Jan Hendrikszoon. Taalkundigen noemen dat een patroniem.

Een groot deel van de Nederlandse achternamen komt hiervandaan: Jansen, Pietersen, Willems, Hendriks. De -s betekent ‘van’, de -sen komt van ‘zoon’.

Wie was Hendrik?

Hendrik was eeuwenlang een van de populairste jongensnamen in de Lage Landen. De naam bestaat uit twee Germaanse delen:

• haim: huis, heem
• rīk: machtig, heerser

Samen: heer des huizes. Wie er in een Hendrixen-huishouden echt de baas is, zegt het helaas niet.

Waarom een X?

De X is geen sierletter. In oude spelling werd -ks of -cks vaak als X geschreven. Je ziet het nog in Hendrickx en Hendrikx, en in veel Brabantse, Limburgse en Vlaamse namen.

De X is eigenlijk een K en een S die heel dicht tegen elkaar aan zijn gekropen.

Wie aan de telefoon “met K-S?” vraagt, zit er dus niet eens zo ver naast. Klankmatig klopt het. Op papier niet.

En die -en aan het eind? Waarschijnlijk is Hendrixen een variant van Hendriksen (‘zoon van Hendrik’), opgeschreven met een X. Hard bewijs daarvoor heb ik nog niet. Dat de naam juist in de Achterhoek voorkomt, vlak bij Duitsland waar namen op -sen heel gewoon zijn, maakt het extra interessant.

1811: de naam ligt vast

Vaste achternamen danken we grotendeels aan Napoleon. Nederland hoorde in 1811 bij het Franse keizerrijk, en een keizerlijk decreet verplichtte iedereen om een vaste familienaam te laten registreren. Veel gezinnen kozen hun bestaande vadersnaam, die vanaf toen niet meer veranderde.

In welke gemeente de Hendrixens hun naam lieten vastleggen, zoek ik nog uit. Tips zijn welkom.